دانشکده تغذیه و علوم غذایی
ریزپلاستیک چیست و از کجا میآید؟(قسمت اول)
پیش از هر چیز باید دانست که ریزپلاستیک به هرگونه ذره پلاستیکی گفته میشود که اندازه آن کمتر از پنج هزار میکرومتر (پنج میلیمتر) باشد. این ذرات به دو دسته کلی تقسیم میشوند:
۱. ریزپلاستیکهای اولیه: این ذرات از ابتدا به صورت ریز و داندان طراحی شدهاند. بارزترین نمونه آن گویچههای ریز موجود در خمیردندانهای ساینده و لایهبردارهای آرایشی است. همچنین گردوغبار ناشی از سایش لاستیک خودروها روی آسفالت جادهها و الیاف پلاستیکی که در کارخانههای ریسندگی از بافت پارچه جدا میشوند، در این گروه جای دارند.
۲. ریزپلاستیکهای ثانویه: این نوع زمانی پدید میآید که کالاهای پلاستیکی بزرگتر مانند بطریهای آب، کیسههای خرید و تورهای ماهیگیری در محیط زیست رها میشوند. تابش پیوسته پرتو فرابنفش خورشید، ضربات امواج دریا و باد، این زبالههای بزرگ را به قطعات هرچه ریزتر تبدیل میکند تا جایی که با چشم غیرمسلح دیده نمیشوند.
این ذرات به دلیل سبکی و ماندگاری بالا (حتی تا چندین سده)، به همه جای کرۀ زمین از ژرفای اقیانوسها گرفته تا یخهای قطبی و هوایی که تنفس میکنیم، راه یافتهاند.
سازوکار نفوذ ریزپلاستیکها به سفره غذایی
ورود این ذرات به بدن انسان از سه مسیر اصلی رخ میدهد:
- مسیر گوارشی (بلعیدن)
- مسیر تنفسی (استنشاق)
- مسیر پوستی (جذب از راه پوست)
محور بحث مجود مسیر گوارشی یا همان زنجیره خوراک است. این مسیر خود دارای سازوکارهای نگرانکنندهای میباشد:
۱. آب و نوشیدنیها:
بزرگترین دروازه ورود ریزپلاستیک به بدن، آب است. پژوهشها نشان میدهند که آب لولهکشی شهری (به دلیل عبور از لولههای پلاستیکی فرسوده) و آبهای بطریشده هر دو آلوده هستند. جالب است که میزان آلودگی در آبهای بستهبندی شده در بطریهای یکبار مصرف به مراتب بیشتر از آب شیر است، چرا که فرایند تولید بطری و فشردن مکرر درب آن باعث ریزش ذرات پلاستیک به درون مایع میشود.
۲. جانوران دریایی (خوراکهای دریایی):
اقیانوسها به عنوان بزرگترین زبالهدان پلاستیکی جهان، منبع اصلی آلودگی زنجیره غذایی محسوب میشوند. سازوکار "انباشت زیستی" در اینجا فعال میشود:
- ریزجلبکها و پلانکتونها ریزپلاستیک را با خوراک اشتباه میگیرند و میبلعند.
- ماهیهای کوچک (ساردین و کیلکا) با خوردن زئوپلانکتونهای آلوده، میزبان ذرات پلاستیک میشوند.
- ماهیهای شکارچی بزرگتر (تن، شیرماهی) چندین ماهی کوچک را میبلعند و به این ترتیب بار پلاستیکی بدنشان سنگینتر میشود.
- در نهایت انسان که در رأس هرم غذایی است، با خوردن یک قطعه ماهی، مجموع پلاستیک خوردهشده توسط چندین نسل از موجودات زیرین را دریافت میکند. نکته هشداردهنده این است که ریزپلاستیک تنها در شکم ماهی نمیماند، بلکه به بافت گوشت ماهی (فیله) نیز نفوذ میکند و با شستن یا پختن از بین نمیرود.
۳. نمک خوراکی و عسل:
بخش قابل توجهی از نمکهای دریایی تصفیهنشده حاوی ذرات ریزپلاستیک هستند. این ذرات از طریق تبخیر آب دریا در حوضچههای نمکگیری به بلورهای نمک میچسبند. حتی در عسل نیز ریزپلاستیک یافت شده است که نشان میدهد زنبورها از آب آلوده تغذیه میکنند یا گرده گلها حامل این ذرات معلق در هوا هستند.
۴. گردوغبار خانگی و آشپزخانه:
اگرچه تنفسی است اما با خوردن در ارتباط است. ریزش الیاف مصنوعی از پرده و فرش و نشست آن روی بشقابها و قاشقها، راهی ناخودآگاه برای بلعیدن پلاستیک است. ./ف.نوروزی فرد
دکتر «آرش دشتابی» دکترا یتخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز
نظر دهید